اشنایی با قریه حسنی ولسوالی دره صوف بالا ولایت سمنگان : قسمت اول

منطقه حسنی در گذشته قریه کوچکی بود که در چندین نقطه آن تراکم جمعیت وخانواروجود داشت ومردمان خون گرم ترکمن در آن قریه کوچک از زمانهای دورزندگی می کردند.

اما اینک با رشد وافزایش جمعیت ،پراکندگی جمعیت مهاجرت، رشد بازار، ورونق کار وبار معدن ذغال سنگ قریه حسنی به منطقه پر جمعیتی مبدل شده است که بیش از هشت صد خانوار جمعیت را در خود جای داده است وبه سه قریه بزرگ وپر جمعیت تبدیل شده است که عبارتند از :

۱. قریه حسنی برج

۲. قریه تگاب حسنی

۳. قریه برنگر وخیر آباد

لازم است در اغاز این مقال منطقه حسنی را به معرفی گرفته واشاره به حدود اربعه ان بپردازیم .

منطقه بزرگ حسنی از تنگی حسنی به نام ارچه مزار شروع شده وتا پل معدن در دهانه طور محدود می شود . این منطقه از شرق به کوههای،گرمک وجولان تپه از غرب به ییلاق هزار منی ،از شمال به تنگی حسنی واز جنوب به قریه دهن طور وکمج محدود می شود .

اما در گذشته های دور حسنی به قریه کوچکی در پشت کوههای حسنی نزدیک تنگی حسنی به سمت شرق دره به نام" کهنه حسنی" یاد می شد محدود شده بودکه امروزه به نام قریه نوالی معروف است .هرچند قومای کهنه حسنی تا اواخر دهه هفتاد ه.ش در" کهنه حسنی" زندگی نمودند وبعد از آن به اثر مخالفت های،مذهبی ،تنش‌های حزبی قومای کهنه حسنی به خصوص فرزندان زردادبابه از این منطقه کوچ نموده ودر قریه "جیم قوطن" گلوانسای جایگزین شدند واهسته آهسته زمینهایشان را یا فروختند ویا هم با مردم قریه گلوانسای خاک بدل نمودند وبرای همیشه قریه" کهنه حسنی" را ترک نمودند .

اگر به جغرافیای سابق ودفتر دوره ظاهر شاه نظر انداخته شود این قریه به نام" حسنی نوالی "مشهور بود ساحه جغرافیایی حسنی نوالی یا" کهنه حسنی" قرار ذیل است :

محترم محمد جواد پیکار از ساحه سرخ شهر الی قریه دهن شوراب را از کتاب اساس مالیه دهی کشیده است که به نام حسنی نوالی یاد می شود وتمام نقاط وقریه جات آن قرار ذیل است :

۱. قریه آب کلان

۲.قریه برجیگی

۳. قریه بدوات

۴. قریه پیتوک

۵.قریه پای کوتل

۶. قریه گرگ کشته

۷. قریه جر

۸.قریه سرخ شهر

۹. قریه سر آب

۱۰ قریه قادور،قشلاق حاج علی،محمد ،قریه شهید حاج محب علی غفاری به نام کندلانی نوالی یاد می شود .

واما قریه های پای تنگی حسنی به نام زیرکی بلکل یاد می شود که تگاب زیرکی الی دهن شوراب را در بر می گیرد .

یاد آوری یک نکته ضروری است که ساکنان اصلی کهنه حسنی مردمان ترکمن پار دریا( بخارا وسمرقند ) بوده اند که شاید بیش از پنجصد سال شده است که این مردم از بخارا ویا عشق آباد به این مناطق کوچیده اند وزندگی بسیار سختی را در کوه پایه های دره صوف از خود به یادگار گذاشته اند .

محل بود وباش قومای ترکمن در بخارا قرار صحبتهای قوما به خصوص داکتر عبدالرزاق به نام " حسنی " در بخارا معروف است وهمچنان قرار اظهارات قومای ترکمن محل زیست ترکمنها در شهر عشق اباد کنار دریای پارو قشلاق خراسان بوده است اما چه دلیل باعث مهاجرت این قوم به سمت شمال شده‌است تاکنون اسنادی در دست نیست .

بیش از صد سال زندگی بدوی قومای ترکمن در یک نقطه کوهستانی به نام "کهنه حسنی" می گذرد وبعد از آن عده زیادی از آنها به حسنی برج کوچیده اند و در آن شرایط خیلی درد آور ورنج آفرین بوده است وبه مرور زمان پایین شدن ودر اختیار گرفتن نقاط خوبتر وبهتر یکی از آرمان‌های اصلی این مردم به شمار می رود از جمله مهاجرت به قریه حسنی برج وتگاب حسنی .

مهاجرت ترکمنهااز یک نقطه به نقطه دیگر وسریال مهاجرت این قوم از بخارا ویاهم عشق آباد خیلی درد آور وطولانی بوده است.

این مردم بعد از مهاجرت از بخارا مدتهادر قریه "هزاره طوغی" ولسوالی آقچه ولایت جوزجان زندگی نموده اند وبعد از پایین رفتن جویبار شان وعدم استفاده درست از آب دریای امو آنها را مجبور به مهاجرت از کنار دریای امو نموده مدتی در ولسوالی بلخ وهژده نهر زندگی نموده وبه مرور زمان انهارا مجبور به کوچ ومهاجرت به سمت دره صوف ودره ترکمن نمودند .تعداد زیادی از ترکمنها به دره صوف وکنار تنگی حسنی جای گزین شدند وعده ای به سمت دره ترکمن ودره سرخ وپارسا مهاجرت نمودند ودر آن دو دره سر سبز مسکن گزین شدند.

باردیگر به مرور زمان تعداد زیادی از قومای ترکمن از دره ترکمن کوچیده به دره صوف روی اوردند که در مناطق شرق دره صوف قریه نو آمد، شیخه، دایکلان ،اجریم،قرینه جابه جا شدند .مناطق لبابی ،سرخوی، بیانان ،چکاپی هم از جمله مناطق ترکمن نشین دره صوف هستند .

بعد از مهاجرت وقتل عام هزاره ها توسط امیر عبدالرحمان عده زیادی از مردم هزاره در ولسوالی دره صوف مهاجر شدند که عبارتند از مردم ساحه دایمیرداد دره صوف است وبه مرور زمان وهمسایگی مردم هزاره عده زیادی از ترکمنهای دره صوف شیعه شدند. از جمله مردم قریه حسنی مذهب شیعه را انتخاب نمودند که بیش از صد سال شده است که این مردم شیعه شده اند.

با گرایش به مذهب شیعه نفاق وجدایی اقوام ترکمن در بین شان شده وعده زیادی از ترکمنها به علت مخالفت مذهبی با قومایشان تگاب زیرکی را ترک گفته وبا فروختن زمینهایشان روابط فامیلی وقومی را ترک گفته به مناطق دورتر دره صوف به نام" زیرکی گاوکش" مهاجرت نمودندکه امروزه در حدود دو هزار خانوار ترکمن در قریه زیرکی گاوکش زندگی می کنند .آنها باشندگان اصلی قریه تگاب زیرکی دره صوف هستند که با فروش مناطق شان از این سرزمین کوچ نموده وزندگی سخت دهاتی وللمی کاری را قبول نمودند .

ارباب نظام الدین وکیل وداکتر اکرام الدین وکیل زاده از بزرگان قومای ترکمن دره صوفی هستند که در قریه زیرکی گاوکش زندگی می کردند ...

مردم حسنی بعد از شیعه شدن از کنار قومای خود در کهنه حسنی جدا شده وبه حسنی برج کوچ نمودند .

اکنون در حدود بیش از چهار صد خانوار ترکمن درمنطقه حسنی زندگی می کنند وبقیه قومای هزاره هستند که از مناطق مختلف هزارستان به منطقه حسنی مهاجر شده ومسکن گزین شده اند .

اکنون به معرفی اجمالی قریه حسنی برج می پردازم :

قریه حسنی برج :

قریه حسنی برج از ابتدایی کوتلی شروع می شود که به نام کوتل حسنی برج معروف است وتگاب حسنی را از قریه حسنی برج جدا می سازد وقبل از رانش زمین در سال ۱۳۷۰ قریه حسنی برج دارای چندین قشلاق کوچک ( اغیل) بود که عبارتند از:

۱. قشلاق سر کوتل( کهنه حولی )

۲. قشلاق چقورک ،قشلاق تول کپل

۳. قشلاق تول معدمی ( بلخابی )

۴. کهنه قشلاق ،

۵. قشلاق نزدیک منبر ومدرسه .

قشلاق سر کوتل :

قشلاق سر کوتل به نام حولی کهنه شراف علی بیک معروف است که در حدود پانزده الی بیست خانواردر ان محدوده زندگی می کنند ومنبر سر کوتل حسنی در نزدیکی این قشلاق ساخته شده است .

تعدادی ازاین خانوار از مناطق هزاره جات به اینجا آمده اند وهزاره هستند اما با مردم ترکمن خویشاوندی نموده اند .

مرحوم عظیم بای ، مرحوم ملا امین ،آقای نوری ،مرحوم نسیم بای ، سخیداد بای، برادر دانشمندحاج محمد حسن یار از بزرگان قشلاق حولی بوده و هستند.

قشلاق چقورک :

قشلاق چقورک یکی از باسابقه ترین قریه های حسنی برج است که دربالای تپه ای ساخته شده است که مشرف بر تنگی حسنی بوده ودر حدود صد خانوار در آن نقطه زندگی می کنند. انها همگی ترکمن بوده وجز اولاده (اثنه قال جیه) می باشند . قرار صحبتهای مردم وموی سفید های حسنی (اثنه قال جیه) در گذشته در کله دگه گلوانسای قشلاق بایا زندگی می کرده است وبعد به حسنی برج نقل مکان نموده است که امروزه اکثریت قومای قشلاق چقورک از بازماندگان اثنه قال جیه هستند ..

جناب عبدالعلی نماینده ، عبدالحسین ، مرحوم ملا محب کربلای امینی ،مرحوم عوض بای ،اسلم بای ،اکرم بای ،خلیفه ضامن ، محمد حسین بای ،ارباب نو احمد ،آقای فکوری ،آقای نبی زاده ،داکتر غلام سخی از بزرگان قشلاق چقورک بوده وهستند .

قشلاق کپلها :

قشلاق کپلها در نزدیکی چشمه بهلول در قسمت آخری حسنی برج قرار دارد که در حدود هشتاد خانوار در آن موقعیت زندگی می کنند که به نام کپلها معروف هستند .قومای کپلها هم ترکمن هستند واما یکی از پدرانشان به نام ملا ازبک مشهور است که از لحاظ چهره وبافت قومی خیلی شباهت به ازبکها دارد .مردمان کپلها بیشترشان مالدار وصاحب رمه وگوسفند است وچون در آخرین نقطه آغیل زندگی می کنند به مالداری زیاد شوق وعلاقه دارند .مرحوم حاج خدا نظر ،حاج خداداد ،محمد سعید بای ،رجب بای از بزرگان معروف تول کپل هستند .ملاهای مشهور ومعروف شان مرحوم ملا محمد علی کربلای ،آدینه کربلایی ، آقای سعیدی ،مرحوم آقای رحیمی بودند وهستند .

غار بویگنک که به احتمال زیاد معدن گاز است در نزدیکی این آغل قرار دارد .

کهنه قشلاق :

هرچند در گذشته کهنه قشلاق به چند خانه محدود خلاصه می شد که تول فقیرشاه در آنجا زندگی می کرد اما بعد از رانش زمین در سال ۱۳۷۰ اینک کهنه قشلاق به یک اغیل بزرگ تبدیل شده است که در حدود ۴۰ ویا بیشتر خانوار در آنجا زندگی می کنند .کهنه قشلاق در قسمت بلندی چشمه بهلول قرار دارد ودر گذشته جای مالچر بایا به شمار می رفت واما اینک تعداد زیادی از مردم حسنی در آنجا جمع شده اند وبه زندگی مسالمت آمیز خود ادامه می دهند .

مرحوم حاجی یوسف اخلاقی ، غلام محمد خان ،مرحوم شیخ کریم ،موسی بای از بزرگان کهنه قشلاق بودند .

قشلاق تول معدمی ( معدنی،بلخابی )

این قشلاق در گذشته یکی از پرجمعیت ترین قریه های حسنی برج بود که بیشترین جمعیت ومردم حسنی برج را در خود جای داده بود .

مرحوم ملا علی نظر ( مولوی علی نظر ) ملا غلام رسول ،حاج غلام حیدر ،امین بای ،هاشم بای ،زکی بای ،مرحوم آیت الله شیخ عبدالحسین آخوند زوار ،ملا قاسم زوار در این اغیل زندگی می کردند وبعد از رانش زمین تمام دار وندار این مردم نابود شد وبعد از سال ۱۳۷۰ به تعداد پانزده الی بیست خانوار اغیل تول معدنی در نزدیکی قشلاق سابقه شان اغیل کوچکی را احداث نمودند که بازهم به نام اغیل تول معدنی یاد می شد .

بعد از سال ۱۳۷۰ به اثر رانش سالانه زمین این قشلاق در معرض تهدید جدی قرار گرفتند وبا کوچ دسته جمعی آن مردم اکنون اغیل تول معدنی به یک قشلاق نیمه متروکه مبدل شده است .

جناب آقای عبداحکیم اخلاقی از جمله ملا امامان این قریه به شمار می رود .

قشلاق خاک کنی :

قشلاق خاک کنی یکی از جمله قشلاقهای حسنی برج است که به اثر رانش زمین به تعداد بیست خانوار از مردم حسنی برج به این نقطه پناه بردند وبرای خود خانه ساختند .قشلاق خاک کنی در کناره راه حسنی برج به تگاب حسنی قرار دارد .در این قشلاق ارباب قربان ،شیر محمد بای ،سکندر قریه دار ،دولت بای موسی جان برای شان خانه وزندگی ساختند ومتاسفانه هر ساله در معرض تهدید جدی رانش زمین قرار دارند .

قشلاق کنگر زار :

قومای تول معدنی ( بلخابی ) در معرض شدید رانش زمین قرار داشتند وبا تصمیم همگانی وجدی از این منطقه کوچ نموده ودر کنگر زار نزدیک کوتل حسنی برج برای خودشان خانه ساختند که در حدود پانزده الی بیست خانه اکنون در کنگر زار زندگی می کنند که همگی ترکمن بوده ومذهب شان شیعه دوازده امامی هستند .جناب عبدالحکیم اخلاقی ،کریم زوار ،حاج ابراهیم ، معلم ذاکر ،خلیفه غلام از بزرگان این قریه کوچک هستند .

قشلاق نزدیک مدرسه ومنبرحسنی :

در گذشته آن قشلاق یکی از قشلاقهای بزرگ حسنی برج بود وبه شکل پراکنده در دور وبر مدرسه ومنبر حسنی ساخته شده بود .منبر ومدرسه دینی حسنی برج در این قسمت قرار داشت اما متاسفانه به اثر ریزش کوه ورانش زمین تمامی آن محدوده از بین رفت وتمام خانه ها ،منازل ،مدرسه ،منبر حسنی به کلی تخریب شد وهیچگونه آثاری از منازل ومدرسه ومنبر باقی نماند ومردمان آن ساحه فراری شدند وهرکدام در گوشه وکنار حسنی برج به ساخت سر پناه برای خود اقدام نمودند .مرحوم ملا حسن سلمان ،بارکش کربلایی ،شیر دل کربلایی ،حاجی علی حسن ،شیرک بای ،ارباب محمد ،کنجه حواله دار ،قاسم زوار ،سید محمد حسن عکاس در این نقاط از حسنی برج زندگی می کردند .

با سرازیر شدن رانش زمین قریه حسنی برج به کلی ویران شد وتنها دو نقطه ان( حولی وچقورک) از خطرات مصون ماند که آنها نیز هر ساله در حالت ترس واضطراب زندگی می کنند .

قریه حسنی برج دارای چشمه زارهای فراوان ،آب سرد ،کوهسار پغمانگونه داشت واز هرگوشه وکنار آن چشمه های سرد وخنکی جاری بود .

در این قریه سه منبر بزرگ به نام منبر سر کوتل ،منبر حسنی برج ،منبر آدینه کربلایی معروف بود ودارای مسجد که عبارت از مسجد چقورک ،مسجد نزدیک مدرسه ،مسجد کپلها معروف بود اما متاسفانه به جز مسجد چقورک دو مسجد دیگر طعمه رانش زمین شد .

آخرین برداشت جغرافیایی من از قریه حسنی قرار ذیل است که منطقه حسنی از کوه دهن شوراب به نام بست غلام حیدر بیک شروع والی کوتل شاه عبدالله را در بر می گیرد که سمت شرق آن سرخ شهر وغرب آن هزار منی ،جنوب آن کوتل شاه عبدالله وکوه کنتل وجولان تپه را در بر می گیرد وشمال آن کوه خواجه حاجت به سمت دره دهن شوراب را در بر می گیرد می باشد .

این ساحه جغرافیایی رابه نام حسنی یاد می شود .

مردمان قریه حسنی به نقل از شیخ عبدالهادی توفیق از زبان شراف علی بیک هشت پشت بان ( پدر کلانهایشان ) در منطقه حسنی دفن شده است ودر حدود پنجصد سال شده است که ترکمنها در دره صوف زندگی می کنند .

ادامه دارد ....

عبدالمومن طلوع

۱/ سنبله ۱۴۰۳